او را محكوم ساخته و در 1415 سوختند ؛ و براى دفع پيروان او حكم جهاد دادند . » « 1 » [ انتقادات دانشمندان اروپا از لحاظ علمى و تاريخى به توراة و انجيل ] « دانشمند ديگرى كه وجود او در تعميم علم و حكمت جديد ، و خراب كردن بنيان قسمت مهمّى از آراء علمى و دينى بىاساس قديم مؤثّر شده إرنست رنان « 2 » ، ( 1823 تا 1892 ) حكيم و مورّخ و نويسندهء شهير فرانسوى است كه ابتدا در مدارس دينى كاتوليكها تحصيل مىكرده ، و با اينكه قرار بود عالمى مذهبى و كشيشى معتقد به اصول آراء كليساى كاتوليك بار آيد ، ناگهان در سال 1845 از اين راه برگشت ؛ و چون مفتون علوم طبيعى جديد شده بود ، بيش از اين نتوانست كوركورانه آراء مذهبى را پيروى كند ، بلكه بر خلاف در صدد بر آمد كه روش انتقاد علمى و تاريخى را در تحقيق مسائل راجع به السنه و اديان و تواريخ قديم به كار برد ؛ و هر چه را كه به اين اصل نمىسازد منكر شود . به همين جهت ، به تحقيق در تورات پرداخت و ثابت كرد كه : تمام اجزاء اين كتاب متعلّق به يك دوره نيست ، و از لحاظ زبان و لغت پاره‌اى قسمت‌هاى آن جديدتر از بعضى قسمت‌هاى ديگر است ، و بعضى از اجزاء آن نيز بكلّى مجعول است . مثلا در كتاب اشعياى پيغمبر ، قسمت أخير آن با قسمت اوّل آن از لحاظ زبان و زمان بكلّى متفاوت است . و زمان تأليف أسفار خمسه كه آن را از حضرت موسى ميدانند ، مدّتها جديدتر از عصرى است كه براى مؤسّس دين بنى إسرائيل معيّن نموده‌اند . و كتاب دانيال مجعول است . پس از سفرى كه إرنست رنان به شام كرد و در آنجا معلومات خود را در السنهء سامى ، و جمع‌آورى اطّلاعات راجع به اديان و آداب قديم تكميل نمود ،

--> ( 1 ) « كلّيّات تاريخ تمدّن جديد » ص 46 و 47 ( 2 ) Ernest Renan ( تعليقه )